Sokół Jan (zm. 1654), rotmistrz chorągwi pancernej. Pochodził z rodziny szlacheckiej osiadłej w woj. ruskim i wołyńskim.
W r. 1632 uczestniczył S. w elekcji Władysława IV. Być może służył w wojsku kor. w czasie kampanii smoleńskiej w l. 1632–4. W r. 1636 miał rotę pieszą, zapewne kwarcianą (200 pachołków). Stacjonując na Podlasiu, wziął udział na czele swego oddziału w najeździe na prawosławne cerkwie: Bohojawleńską, Woskresieńską i św. Mikołaja w Bielsku Podlaskim, zorganizowanym przez podstarościego bielskiego Hieronima Bębnowskiego i duchowieństwo unickie. Chorągiew S-a poczyniła wówczas duże szkody, rannych zostało wielu obrońców cerkwi. W l. 1637–8 walczył na Ukrainie przeciw powstaniu kozackiemu Jakuba Ostrzanina i Dymitra Huni. W r. 1639 jego chorągiew piesza składała się z wybrańców z Małopolski. W kompucie wojska kwarcianego w r. 1643 miał 100-konną chorągiew kozacką. Pod komendą hetmana w. kor. Stanisława Koniecpolskiego uczestniczył w bitwie z Tatarami pod Ochmatowem 30 I 1644. Przed wrześniem 1646, wraz z Piotrem Kossakowskim, został zaocznie skazany na infamię; być może podjął bez zgody króla służbę wojskową poza granicami Rzpltej. Wstawiała się za oboma szlachta wołyńska, zalecając swoim posłom na sejm w t.r., by starali się u króla o glejt bezpieczeństwa dla infamisów. Jeszcze na sejmie elekcyjnym w październiku 1648 posłowie od wojska Hieronim Radziejowski i Adam Hieronim Sieniawski prosili o przywrócenie S-a i Kossakowskiego do czci.
Po klęsce wojsk kwarcianych pod Korsuniem i Żółtymi Wodami (maj 1648) zaciągnął się S. do sił nadw. woj. sandomierskiego Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego. Odznaczył się w walkach pod Starym Konstantynowem 24–27 VII t.r., zwłaszcza przy przeprawie przez Słucz. Kiedy pod Korsuniem dostał się do niewoli tatarskiej strażnik wojskowy Mariusz Stanisław Jaskólski, który po uwolnieniu zajmował się zbieraniem okupu za hetmana w. kor. Mikołaja Potockiego, S. pełnił funkcję strażnika w jego zastępstwie do r. 1649. Na czele kilku chorągwi kozackich Zasławskiego-Ostrogskiego brał na Ukrainie udział w walkach podjazdowych z powstańcami Bohdana Chmielnickiego w r. 1648. W sierpniu t.r., wysłany na podjazd z siedmioma chorągwiami Zasławskiego-Ostrogskiego, podszedł pod zajęty przez powstańców Ostróg i wdał się w utarczkę z Kozakami, nie wiedząc o rozejmie zawartym z nimi przez woj. bracławskiego Adama Kisiela. Naruszające rozejm działania S-a spowodowały ścięcie przez Kozaków siedmiu z dziesięciu zakładników, danych im przez A. Kisiela, a polscy komisarze na rokowania z Chmielnickim nie zostali wpuszczeni do Ostroga i musieli okrężną drogą ruszyć na dalsze rozmowy. We wrześniu 1648 uczestniczył S. w kampanii piławieckiej, 7 IX t.r. wysłano go w szpicy przedniej dla pojmania «języka nieprzyjacielskiego». Dn. 21–23 IX t.r. walczył o przeprawy na rzece Ikwie, następnie wraz z większością sił polskich wycofał się do Lwowa, gdzie zgłosił się do regimentarza Mikołaja Ostroroga i dostał na zaciąg 5 tys. fl. w gotówce, a 5 tys. w srebrze kościelnym. Wkrótce zwrócił srebro tłumacząc, że «za nie nic nie dostanie koni, wozów i rynsztuków». Wystawił chorągiew kozacką (120 koni) w kompucie od IV kwartału 1648. W r.n. brał udział w kampanii zimowo-wiosennej M. Ostroroga na Ukrainie i odznaczył się w walkach pod Szarogrodem, Berlińcami i Stanisławczykiem (12–15 III 1649). W kwietniu i maju t.r. w zgrupowaniu regimentarza Stanisława Lanckorońskiego uczestniczył w starciach w rejonie Starego Konstantynowa. Następnie przybył do Zbaraża. Podczas jego oblężenia przez siły kozackie i tatarskie odznaczył się wypadami poza umocnienia zbaraskie, m.in. 19 VIII t.r. «sama chorągiew pana Sokoła […] stanęła i aż do taboru wielkiego kozackiego na szable ich wzięła, trzech więźniów pojmali» (diariusz zbaraski). W listopadzie t.r. podczas obrad sejmu kanclerz kor. Jerzy Ossoliński polecał go do nagrody za zasługi w walkach z Kozakami, także posłowie od wojska domagali się nagrodzenia S-a i przywrócenia go do czci.
Chorągiew S-a pozostała w kompucie wojska kor. uchwalonym na tym sejmie. W lutym 1651, podczas wyprawy hetmana polnego kor. Marcina Kalinowskiego na Kozaków Daniły Nieczaja, S. wziął udział w szturmie Krasnego i w walkach nad Murachwą, pod Szarogrodem, Czerniejowcami i Winnicą. W marcu t.r. wraz z pułkiem woj. ruskiego Jeremiego Wiśniowieckiego zajął Stanisławów. W trakcie dalszych ruchów wojsk kor. uczestniczył ze swoją chorągwią w walkach nad Probużną (9 V) i pod Kopyczyńcami nad Strypą (12 V), a następnie dołączył do sił kor. w obozie pod Sokalem. Dn. 18 VI wysłano go z obozu, aby na czele 1200-konnego oddziału wzmocnił straż przednią chorążego kor. Aleksandra Koniecpolskiego. Na wieść o wybuchu w woj. krakowskim powstania pod wodzą Aleksandra Kostki Napierskiego dowództwo wojsk kor. zmierzających pod Beresteczko zdecydowało, że w tłumieniu tego ruchu weźmie udział m.in. S. – «weteranus wojska JKMci i odważny żołnierz». S. pozostał jednak z głównymi siłami kor., walczył w bitwie beresteckiej (28–30 VI) i oblegał tabor kozacki na bagnach Plaszówki (1–10 VII). Podczas tych walk odniósł ranę postrzałową. W czasie kampanii białocerkiewskiej t.r. przeciw siłom kozackim został wysłany przez hetmana w. kor. M. Potockiego do hetmana polnego lit. Janusza Radziwiłła, który właśnie z wojskami lit. zajął Kijów. S-owi udało się skłonić Radziwiłła do szybkiego połączenia się z siłami kor. Jego chorągiew pozostawała w kompucie kor. do I kwartału 1654. Być może uczestniczył wraz ze swoją jednostką w kampanii żwanieckiej 1653 r. Wydaje się, że t.r. otrzymał urząd miecznika sanockiego (być może to właśnie S. występuje z tym tytułem w rozliczeniach komisji lwowskiej z wojskiem). Zmarł zapewne w poł. 1654 r.
S. był prawdopodobnie żonaty z Heleną z Żółkiewskich, wdową po Rafale Mieleckim, 3.v. żoną Michała Kozubskiego (zob.).
S. mylony jest w literaturze przedmiotu z Samuelem Sokołem, pisarzem ziemskim buskim.
W wojsku kor. w tym okresie służyli także inni Sokołowie, m.in. Andrzej Sokół, porucznik roty kozackiej Stefana Komorowskiego.
Boniecki, XII 129; Elektorowie; – Frąś L., Obrona Zbaraża w 1649 r., Kr. 1932 s. 24; Górski K., Historia piechoty polskiej, Kr. 1893 s. 28; Nagielski M., Kampania zimowo-wiosenna 1651 roku hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego przeciwko Kozakom, „Przegl. Wschodni” T. 5: 1998 z. 3 s. 431; Serczyk W., Na płonącej Ukrainie. Dzieje kozaczyzny 1648–1651, W. 1998; Wimmer, Materiały do zagadnienia organizacji armii, Studia i Mater. do Hist. Wojsk. T. 5: 1960 s. 492–3; tenże, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII w., W. 1965; – Arch. Jugo-Zap. Rossii, I cz. 2; Archeografičeskij Sbornik Dokumentov, II 244–5, 251; Michałowski J., Księga pamiętnicza, Kr. 1864; Oświęcim, Diariusz 1643–51; Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i mieczem” (1648–55), Wyd. M. Nagielski, W. 1999; Veličko S., Letopis sobytij v jugo-zapadnoj Rossii v XVII-m v., Kiev 1864 IV 41; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II ks. 14 k. 251–255, ASW dz. 86 nr 37 s. 48, nr 42 k. 80; B. Czart.: rkp. 143 k. 157–160, rkp. 144 s. 791–797; B. Jag.: rkp. 110 s. 8–10; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1404 t. III s. 49–52, rkp. 2254 k. 156v.–159v.; B. Ossol.: rkp. 224 k. 1021–1024, rkp. 2223; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukrainy we Lw.: F. 1 op. 1 nr 236 k. 125–126v. (Akta bełskie 1649 – Andrzej Sokół); L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: rkp. 225/II s. 291–29lv., rkp. 1389 (Diariusz zbaraski) k. 133–133v.; Kungliga Bibliothek w Sztokholmie: Polonica, rkp. D. 1479/2 (Ekspensa za r. 1652).
Mirosław Nagielski